[ع َ / ع وَ]
{ع مص}
عوض دادن . (از منتهی الارب ) (ازاقرب الموارد). بدل دادن و بدل ستدن . (از آنندراج ).بدل دادن . (ناظم الاطباء). عیاض . رجوع به عیاض شود.

[ع َ ض ُ / ع َ ض َ / ع َ ض]
{ع ا}
ظرفی است مبنی بر هر سه حرکت و بمعنی هرگز، که برای زمان مستقبل به کار رود، چنانکه «قط» برای گذشته می آید، مانند: لااُفارقک عوض ; یعنی هرگز از تو جدا نمیشوم . و هرگاه با جمله منفی بیاید، برای گذشته نیز به کار رود، مانند: مارایت مثله عوض ، چنانکه گفته شود: مارایت ُ مثله قطّ; هرگز مثل او را ندیدم . عوض ، هرگاه مضاف باشد معرب میگردد، مانند: لاافعله عوض العائضین ; یعنی تا ابد و همیشه آن را انجام نمیدهم ، عوض در اینجا منصوب بر ظرفیت باشد، که معنای عوض همیشه و ابداً است . و دهر را نیز بدان نام نهاده اند از جهت اینکه هر قسمت از آن که بگذرد قسمتی دیگر بجای آن آید. و نیز گویند:افعل ذلک من ذی عوض َ، چنانکه گوییم : من ذی قُبُل ٍ و من ذی اُنُف ٍ; یعنی از سر نو بکن آن کار را. جمهور «عوض » را در ماضی و «قط» را در مستقبل استعمال نکنند. و مبنی بودن «عوض » بجهت تضمن آن الف و لام را است . (از اقرب الموارد) (از منتهی الارب ) (از ناظم الاطباء).

[ع وَ]
(ع ا) آنچه بجای دیگری آید و بدل . (منتهی الارب ) (ناظم الاطباء). خلف و بدل . (اقرب الموارد). بدل چیزی . (آنندراج ) (غیاث اللغات ). آنچه بجای چیزی دهند. بدل . جانشین . (فرهنگ فارسی معین ). و گویند «عوض » سخت تر از چیزی است که بجای آن گرفته میشود. (از اقرب الموارد). ج ، اعواض . (منتهی الارب ) (اقرب الموارد):
ساخته ام با بلای عشق تو چونانک
کز عوضش عافیت دهی نپذیرم .

خاقانی .

شدم خراب ز بیم خراج ازین غافل
که گنج می طلبد از من خراب عوض
بهشت نقد شود رزق خوش معامله ای
که می فروشد و گیرد ز من کباب عوض
مگر به عشق دل خویش خوش کنم صائب
وگرنه عمر ندارد به هیچ باب عوض .

صائب (از آنندراج ).

-امثال :
عوض نیکی بدی است . (از آنندراج ).
-بعوض ; بجای . بدل:
گر سگ گزدت در آن چه گوئی
سگ را بعوض توان گزیدن .

؟ (از جامعالحکایات ).

-بلاعوض ; مفت و رایگان و بدون مزد و پاداش و بدون بها و قیمت . (ناظم الاطباء).
-در عوض ; بعوض . بجای . بدل .
-عوض بخشیدن ; عوض دادن . بدل دادن . چیزی را بجای چیزی دادن . پاداش دادن:
گفت صبری کن بر این رنج و حرض
صابران را لطف حق بخشد عوض .

مولوی .

-عوض بدل کردن ; با هم تبدیل کردن .
-عوض چیزی بودن ; بدل بودن آن بجای چیزی دیگر. جانشین بودن بجای چیز دیگری: یک چیز مانده است که اگر آن کرده آید بعاجل الحال این کار را لختی تسکین توان داد و این چیز را عوض است ، هرچند بر دل خداوند رنج گونه باشد. اما آلتونتاش و آن ثغر بزرگ را عوض نیست . (تاریخ بیهقی ص 329). مال را عوض بود، جان را نبود. (از قابوسنامه ).
-عوض خواستن ; بدل خواستن .چیزی را بجای چیزی دیگر طلب کردن . استعاضة:
عوض خواهم آن را که ویران شده ست
کنام پلنگان و شیران شده ست .

فردوسی .

-عوض دادن ; بجای چیزی دادن . پاداش دادن . بدل دادن . اعاضة: خدا عوض میدهد به او همصحبتی پیغمبران نیکوکار را. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 310).
هر یکی را عوض دهد هفتاد
گر دری بست بر تو ده بگشاد.

سنایی .

محبتی تو ز دل داد پیچ و تاب عوض
گرفت خاک سیه داد مشک ناب عوض .

صائب (از آنندراج ).

-عوض داشتن ; بدل داشتن . دارای بدل بودن . وجود داشتن چیزی که بجای چیز دیگر توان گذاشت:
هرچه بینی در جهان دارد عوض
از عوض گردد تو را حاصل غرض .

؟

-امثال :
هرچه عوض دارد گله ندارد ; هرچه تدارک پذیر باشد و به مافات آن توان پرداخت شکوه از آن بیجاست . (از آنندراج ).
-عوض رسیدن ; چیزی بدل چیز دیگر رسیدن . بجای چیز دیگر رسیدن:
دل و عمرم خراب گشت و ز تو
عوض یک خراب می نرسد.

خاقانی .

-عوض شدن ; تبدیل شدن . عوض گردیدن . چیزی بجای چیز دیگر واقع گشتن .
-* برگشتن ، مثلاً رنگ پاره ای حیوانات در فصول مختلف عوض میشود، یعنی رنگشان برمیگردد. (از یادداشت مرحوم دهخدا).
-عوض گردانیدن ; عوض کردن . تبدیل نمودن . تعویض . رجوع به عوض کردن شود.
-عوض گردیدن ; تبدیل گشتن . عوض گشتن . چیزی بجای چیزی دیگر قرار گرفتن . عوض شدن .
-عوض گرفتن ; بدل ستاندن .چیزی را بجای چیز دیگری ستاندن . اعتیاض:
تا دیده ام رخ تو کم جان گرفته ام
اما هزار جان عوض آن گرفته ام .

عطار.

-عوض یافتن ; بدل یافتن . به دست آوردن چیزی بجای چیز دیگر:
دلم از میانه گم شد عوضش چه یافتم
که نه حاصلم همین بس که تو دلبر منی .

خاقانی .

سخن اینست ناگزیر جهان
عوض ناگزیر نتوان یافت .

خاقانی .

* جزا و پاداش و مکافات و تلافی . (ناظم الاطباء):
شه مرا زر داد، گوهر دادمش زر را عوض
آن کرامت را مکافا برنتابد بیش از این .

خاقانی .

* قیمت و بها.* مزد. (ناظم الاطباء).

[ع وَ]
{اخ}
نام قومی است در لار و سایر قسمتهای ساحلی جنوب ایران . (از یادداشت مرحوم دهخدا).

[ع َ]
{اخ}
نام بتی است ازآن بکربن وائل . (از منتهی الارب ).

[ع وَ]
{اخ}
نام شهری است در وسط بلاد هند. تجار با کمال زحمت و مشقت به آنجا می آیند. (از معجم البلدان ).

[ع َ وَ]
{اخ}
دهی از دهستان سلطان آباد بخش حومه شهرستان سبزوار با 342 تن سکنه . آب آن از قنات و چشمه . محصول آن غلات و میوه است . (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9).