زر
(زَ) (اِ.) فلزی زردرنگ و گران قیمت که برای ساختن زیورآلات و سکه مورد استفاده قرار می گیرد.
(زَ) (ص .) پیر، فرتوت .
جعفری (زَ رِ جَ فَ) (اِ. ص .) 1 - زر خالص . 2 - زر منسوب به جعفر برمکی که پس از رسیدن به وزارت دستور داد تا سکه ها را از زر خالص بزنند.
دوز (زَ) 1 - (ص فا.) آن که با تارهای زرد گلابتون پارچه و جامه را نقش دوز، چکن دوز. 2 - (ص مف .) پارچة زردوزی شده .
الذهب
الذهب
1-دُگمه 2-شَستیِ زَنگ 3-کِلید 4-مَغاکِ دوش 5-مَغاکِ ران
● gold
عمومی : red gold
Gold ==> [.n]: طلا - (Au)، عنصر جدول تناوبى با عدد اتمى 79 و جرم اتمى 196.96655 گرم بر مول [.adj. & n]: زر، سکه زر، پول، ثروت، رنگ زرد طلایى، اندود زرد، نخ زرى، جامه زرى gold aurum ==> [.n]: طلا، زرsol ==> [.n]: خورشید، زر، طلا، الهه خورشید sol gold ==> [.n]: طلا - (Au)، عنصر جدول تناوبى با عدد اتمى 79 و جرم اتمى 196.96655 گرم بر مول [.adj. & n]: زر، سکه زر، پول، ثروت، رنگ زرد طلایى، اندود زرد، نخ زرى، جامه زرى gold
[زَ / زَرر]
{ا}
طلا را گویند، و آن را به عربی ذهب خوانند. (برهان ) (از شرفنامه منیری ). اکثر بمعنی طلا و ذهب آید. (غیاث اللغات ). فلزی است زرد و گرانبها و قیمتی وسنگین و از آن نقود زرد می سازند و طلا و تله و تلی نیز گویند و به تازی ذهب نامند. (ناظم الاطباء). «زر»
روی مرا هجر کرد زردتر از زر
گردن من عشق کرد نرم تر از دخ .
گرچه زرد است همچو زر، پشیز
یا سپید است همچو سیم ، ارزیز.
به چشمش همان خاک و هم سیم و زر
بزرگی بدو یافته زیب و فر.
صد اشتر ز گنج و درم کرد
ز دینار پنجه ز بهر نثار...
چو از جامه خز و چینی حریر
ز زر و زبرجد یکی آبگیر...
به مریم فرستاد چندین گهر
یکی نغز طاووس کرده بزر.
چنین تا بگاه سکندر رسید
ز شاهان هر آنکس که آن تخت دید
همی برفزودی بر آن چند چیز
ز زرو ز سیم و ز عاج و ز شیز.
کوه غزنی ز پی خسرو زرزاد همی
زاید امروز همی زمرد و یاقوت بهم .
تا او به امارت بنشست از پی گنجش
هر روزه به کوه از زربفزاید کانی .
سفالین عروسی به مهر خدای
بر او بر نه زری و نه زیوری .
نه هر آن چیز که او زرد بود زر باشد
نشود زر اگرچند شود زرد زریر.
مریخ زاید آهن بدخو را
وز آفتاب گفت که زاید زر.
زر چون به عیار آید کم بیش نگردد
کم بیش بود زری کآن با غش و بار است .
زر ز معدن سرخ روی آمد برون
صحبت ناجنس کردش روی زرد.
دوستی فاضل از آن وی تخته زر در دست داشت . (کلیله و دمنه ).
بسا هر زری را عیاری است اما
محک داند آن و ترازو شناسد.
دمی خاکپایی ترا مس کند زر
پس از خاک به کیمیائی نیابی .
آفتاب ارز خاک زر سازد
بختش از خاک آفتاب کند.
زر اگر جائی به غایت درخور است
هم برای قفل فرج استر است .
گرچه سیم و زر ز سنگ آید برون
در همه سنگی نباشد زر و سیم .
چه خوش گفت شیدای شوریده سر
جوابی که بایدنوشتن به زر.
زر آن زمان عزیزتر آید که ناقدی
بگدازدش به بوته و بگذاردش به قال .
* زرین . (یادداشت بخط مرحوم دهخدا):
باز در زلف بنفشه حرکات افگندند
دهن زر خجسته به عبیر آگندند.
* ذهب و گاهی دینارکه زر مسکوک است . دینار. سکه زرین . (یادداشت بخط مرحوم دهخدا):
بشوی نرم هم به زر و درم
چون به زین و لگام ، تند ستاغ .
فزون زآنکه بخشی به زائر تو زر
نه ساوه نه رسته برآید ز کان .
اگر زر خواهی ز من یا درم
فرازآورم من به نوک قلم .
ز دو چیز گیرند مر مملکت را
یکی پرنیانی یکی زعفرانی
یکی زر نام ملک برنبشته
دگر آهن آبداده یمانی .
به شاهی بر او آفرین خواندند
همه زر و گوهر برافشاندند.
همه زر و گوهر برآمیختند
به تخت سپهبد فروریختند.
بسی زر و گوهر برافشاندند
سراسر بر او آفرین خواندند.
یکی ز راه همی زر برندارد و سیم
یکی ز دشت به هیمه همی چند غوشای .
بکاوید کالاش را سربسر
که داند که چه یافت زر و گهر.
دوستانم همه ماننده وسنی شده اند
همه زآن است که با من نه درم ماند و نه زر.
چو خواست کردن از خود جدا ترا آن شاه
نه سیم داد و نه زر و نه زین نه زین افزار.
گاه صراف است و گه بزاز و هرگز کس ندید
رایگان زر، صیرفی و رایگان دیبا بزاز.
جمله گریختگان بازآمدند... بسیار هدیه از زر
ز عمر بهره همین گشت مر مرا که به شعر
به رشته می کشم این زر و درّو مرجان را.
خواهی که ران گور خوری راه شیر رو
خواهی که گنج زرسپری دنب مار گیر.
شاهدان را گر وفائی دیدمی
زر و سر در پایشان افشاندمی .
زر داند ساخت کار من آری
کار همه کس به زر چو زر گردد.
هدیه پای تو زر بایستی
رشوه رای تو زر بایستی
غم عشقت طرب افزای من است
طرب افزای تو زر بایستی .
سر و زر ریختمی درپایت
گر از این دست بسی داشتمی .
کز سخن تازه و زر کهن
گوی چه به ؟ گفت سخن به سخن .
هرکه را زر در ترازوست ، زور در بازوست . (گلستان ).
* مطلق نقد خواه سیم باشد خواه طلا و مس و مانند آن و بدین معنی مرادف پل بود که پول مشبع آن است . غایتش زر سرخ و سفید و پل سیاه و سفید مستعمل است و پل سرخ مسموع نیست و نقدینه و مس را زر سیاه گویند. (آنندراج ). نقود. (ناظم الاطباء). گاهی بر نقره و سیم و روپیه و نقود نیز اطلاق کنند. (غیاث اللغات ). پول . نقد.وجه . (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). دولت و ثروت . (ناظم الاطباء):
زر و بز هر دو نباشد، مثل عام است این
یک رهت سوی جحیم است و دگر سوی نعیم .
مده زر بی گرو گر پادشاهی
که دشمن گرددت ، گر بازخواهی .
زر نداری ترا که باشد امیر
خر نداری چه ترسی از خرگیر.
لیک بی زر نتوان یافت به بغداد مراد
پری دجله به بغداد زرم بایستی .
زر به بهای می جوینه مکن کم
آتش بسته مده به آب گشاده .
شنیدم ز پیران دینارسنج
که زر، زر کشد در جهان گنج ، گنج .
گر به فلک برشود از زر و زور
گور بود بهره بهرام گور.
تلمیذ بی ارادت عاشق بی زر است .
(گلستان ).
بی زر نتوان رفت به زور از دریا
ور زر داری به زور محتاج نئی .
به اعتماد وفا نقد عمر صرف مکن
که عنقریب تو بی زر شوی و او بیزار.
زر از بهر خوردن بود ای پسر
ز بهر نهادن چه سنگ و چه زر.
زر خرد را واله و شیدا کند
خاصه مفلس را که خوش رسوا کند.
زر ز من خواهد آن ماه ندارم لیکن
تن بی زور و رخ زرد و دل زارم هست .
بی زری کرد بمن آنچه به قارون زر کرد.
ز جمع مال ندانم نشاط ممسک چیست
که همچو کیسه ، زر از بهر دیگری دارد.
کردند داغ کهنه و نو جمع در دلم
همچو زر قمار سفید و سیاه و سرخ .
-بزر ; زرین . ساخته از زر:
به مریم فرستاد چندی گهر
یکی نغز طاووس کرده بزر.
ایستادن ملکان را به در خانه او
به ز آسایش و آرامش بر تخت بزر.
-* زربفت در صفت جامه: صد بارجامه همه قیمتی از هر دستی ، از آن ده بزر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 196). و بیاراستند به چند گونه جامه های بزر و بسیار جواهر. (تاریخ بیهقی ).
-بزر نوشتن سخنی ; کنایه از جامع بودن آن . کنایه از کمال آن:
جوابی که باید نوشتن بزر.
-پرزر ; در صفت جامه بمعنی بزر. زربفت:
ز مفرشها که پر دیباو زر بود
ز صد بگذر که پانصد بیشتر بود.
همه پر زر و دیباهای چینی
کز آنسان در جهان اکنون نبینی .
-زر اصل ; زر خالص . (ناظم الاطباء).
-* مبلغ اصلی و مایه . (ناظم الاطباء).
-زر بر سکه رساندن ; زر بر سکه زدن . مسکوک ساختن . (آنندراج ):
از چرخ به هیچ است تسلی دل واله
بر سکه رساندیم زر مختصری را.
چو بر سکه شاه زر می زنی
چنان زن که گر بشکند نشکنی .
-زر به آتش زدن ; کنایه از سوختن زر و تلف کردن آن . (آنندراج ):
کار تو نیست عشق،نگهدار دین و دل
زر را به آتش از هوس کیمیا مزن .
-زر بهبهانی ; نوعی زر قلب . (آنندراج ).
-زر به زینت ده ; که زر را به زینت دهد. که زر را وسیله زینت و جلال قرار دهد. که زر را بهر آرایش خواهد:
درم به جورستانان زر به زینت ده
بنای خانه کنانند و بام قصر اندای .
-زر به سنگ سیاه کشیدن ; کنایه از عیار گرفتن . (آنندراج ):
مرا به غیر برابر کنی و معذوری
بلی کشند زر سرخ را به سنگ سیاه .
-زر به کان یا به معدن بردن ، نظیر :زیره به کرمان بردن است:
حدیث جان بر جانان همین مثل دارد
که زر به کان بری و گل به بوستان آری .
سعدیا گفتار شیرین پیش آن کام و دهان
در به دریا می فرستی ، زر به معدن میبری .
-زر به نام کسی زدن ;بمعنی مسکوک ساختن به نام آن شخص . زر به نام کسی ساختن . (آنندراج ):
تا عشق دوست بر دل من گشت پادشاه
بر رخ به نام او همه شب زر همی زنم .
سکه مردان نداری معرفت کم خرج کن
فتنه ها دارد به نام پادشاهان زر زدن .
-زر به نام کسی ساختن ; زر به نام کسی زدن . (آنندراج ). رجوع به ترکیب بعد شود.
-زر بی آمیغ ; زر بی غش . زر بی غل . زر خالص . زرپاک عیار. رجوع به زر پاک عیار شود.
-زر پاک عیار ; زر خالص و ویژه . (آنندراج ). زر بی آمیغ. زر بی غش .
-زر پخته ; زر گدازیافته . (بهار عجم ) (آنندراج ). در شواهد زیر به معنی زر مرغوب و یا زر بی غش و خالص آمده است:
جمال گیرد شعر من از روایت تو
چو زر پخته شود گر چو سیم باشد خام .
چو سیم خام شود گر نهی سرب بر دست
چو زر پخته شود گر نهی بر آهن گام .
تدبیر ملک داشتن شاه شمس ملک
چون زر پخته از دل چون سیم خام تست .
بدان بد هر آن بدنمائی که هست
که آن نیز نیکوست جایی که هست
سیه مار کز کفچه شد زهرسنج
زر پخته هم بخشد از دیگ گنج
همان زهر کو دشمن جان بود
بسی دردها را که درمان بود.
باغ مجلس بین و مرجان شاخ و زر پخته بار
سبزه زارش از زمردهای ریحانی نگر.
-زر تازه ; زری که به تازگی سکه زده باشند و آن را تازه سکه و بهندی سکه حالی گویند. (آنندراج ):
گل به قیمت ، دل صد پاره دهد روی ترا
به زر تازه خرد ماه نوابروی ترا.
-زر تر ; زر پاک . زر بی غش . زر ناب . زر تازه:
جگرم خشک شد از بس سخن تر زادن
سخن تر چه کنم زر ترم بایستی .
گل ز باغ رخت آنکس چیند
که چو گل زرترش در دهن است .
-زر تمام عیار ; زر کامل . زر خشک . (مجموعه مترادفات ). زر خالص . زر تلی . (آنندراج ).
-زر توقیفی ; زری که پنهان خیرات کنند. (آنندراج ):
موفق گشته ای از خاک راهش از جبین ساقی
زر توقیفی من خوش عیار کاملی دارد.
-زر جایز ; زر جایزه . (حاشیه هفت پیکر چ وحید):
در ادا کردن زر جایز
وامدار منست روئین دز.
-زر جعفری ; زر خالص که جعفر برمکی سکه زدن آن فرمود. (فرهنگ رشیدی ). زر خالص است و به جعفر برمکی نسبت دهند. (انجمن آرا). نوعی از زر خالص . (ناظم الاطباء). طلای خالص بود منسوب به جعفر نامی که کیمیاگربوده است و بعضی گویند پیش از جعفر برمکی زر قلب سکه می کردند، چون او وزیر شد حکم فرمود که طلا را خالص کردند و سکه زدند و به او منسوب شد. (برهان ) (آنندراج ) (غیاث اللغات ). مسکوک زر منسوب به جعفر برمکی . درست جعفری . (یادداشت بخط مرحوم دهخدا):
یک خانه دارم از زر رکنی و جعفری
زآن کس که رکن خانه دین خواند جعفرش .
گر همه زر جعفری دارم
مرد بی توشه برنگیرد کام .
مر زبان را داد صد افسونگری
وآنچه کان را داد زر جعفری .
ای که در روتان نشان مهتریست
فرّتان خوشتر ز زر جعفریست .
باز صادق که بود در همه کار
چون زر جعفری تمام عیار.
-زر خالص ; زر بی غش و بی بار و زر اعلا. (ناظم الاطباء). زر تلی . زر تمام عیار. (آنندراج ). زر عیار. زر پاک . (مجموعه مترادفات ):
ز آتش زر خالص برفروزد
چو غشی نیست ، اندروی چه سوزد.
-زر خوردن ; کنایه از زر گرفتن . (از آنندراج ):
باقر که ننگ مفلسی اش کرد زردرو
گر زردروست هست ولی زر جعفری
شکر خدا که بی طمع است از تمام خلق
هرگززری نخورده به عنوان شاعری .
-زر دست افشار ; یعنی دست افشارده . (حاشیه برهان چ معین ). طلای دست افشار مشهور است که خسرو پرویز داشت و مانند موم نرم می شد و هر صورتی که از آن می خواست ، می ساخت . گویند اهل عمل آن را به این مرتبه رسانیده بودند. (برهان ) (آنندراج ). نوعی از زر بیش قیمت که خسروپرویز داشت ... و در سراج نوشته که بعضی گویند که به کیمیا نرم کرده بود. (غیاث اللغات ). طلای خالص که مانند موم نرم باشد و بتوان آنرا با دست به هر شکلی که خواسته باشند، متشکل نمود. گویند چنین زری در خزانه خسروپرویز بود. (ناظم الاطباء). و بجای آن سیم دست افشار نیز آمده ... و دست افشار بر یاقوت نیز اطلاق کرده اند... (آنندراج ):
ز دست افشار زرین بس خمش شو
بیا این سیم دست افشار بشنو
رجوع به زرمشت افشار و دست افشار شود.
-زر ده پنجی ; زری باشد قلب و ناسره که نصف آن طلای خالص است و نصف دیگر مس و امثال آن . (برهان ) (آنندراج ) (فرهنگ فارسی معین ). زر پستی که نصف آن بار باشد. (ناظم الاطباء):
مثل است این که در سخن سنجی
دهدهی زردهم نه ده پنجی .
-زر دهدهی ; زر خالص سره تمام عیار باشد. (برهان ). طلایی که هیچ بار نداشته باشد. (ناظم الاطباء). زر خالص تمام عیار. (غیاث اللغات ). زر جعفری یعنی زر خالص و همچنین زر شش سری ... (فرهنگ رشیدی ). بمعنی زر خالص . سکه تمام عیار. آن را شش سری نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج ). زر خالص . طلای تمام عیار. (فرهنگ فارسی معین ):
یا چو سیم اندوده شش ماه بدیع
حلقه حلقه گرد زر دهدهی .
باز رو در کان چو زر دهدهی
تا رهد دستان تو از ده دهی .
صحبتت چون هست زر دهدهی
پیش خائن چون امانت می نهی .
رجوع به زر شش سری شود.
-زر ده ششی ; زری که از ده حصه چهار حصه آن غل و غش باشد و شش حصه دیگر طلای خالص . (برهان ) (آنندراج ) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین ).
-زر ده مهی ; بهتر اززر دهدهی تمام عیار است . (برهان ). زر اعلا. (ناظم الاطباء). زری بود بهتر از دهدهی تمام عیار کذا فی البرهان و از ترتیب ده پنجی و غیره مستفاد می شود که زر ده مهی به میم ظاهراً تحریف است در لفظ و سهو در معنی و صحیح ده نهی به نون بمعنی زری که نه حصه زر خالص و یک حصه مس داشته باشد... (بهار عجم ) (آنندراج ). بمعنی زر خالص و این زری را گویند که عیار آن به یک مرتبه از زر دهدهی کمتر باشد یعنی نه حصه طلای خالص و یک حصه غش داخل باشد. (غیاث اللغات ). رجوع به زر ده نهی شود.
-زر ده نهی ; زری را گویند که عیار آن بیک مرتبه از دهدهی کمتر باشد، یعنی نه حصه طلای خالص و یک حصه غش داخل داشته باشد. (برهان ). تحقیق این لفظ در زر ده مهی گذشت . (آنندراج ). زری که نه حصه آن طلای خالص باشد و یک حصه آن مس و مانند آن . (فرهنگ فارسی معین ). (از ناظم الاطباء). رجوع به زرد ده مهی شود.
-زر ده هشتی ; زری باشد که عیار آن به دو مرتبه از دهدهی کمتر است .یعنی هشت حصه آن طلای خالص باشد و دو حصه دیگر مس و امثال آن . (برهان ) (آنندراج ) (از فرهنگ فارسی معین ) (از ناظم الاطباء).
-زر ده هفتی ; زری باشد که از ده حصه طلای خالص سه حصه مس داشته باشد. (برهان ) (آنندراج ) (از فرهنگ فارسی معین ) (از ناظم الاطباء).
-زر رکنی ; زری بود خالص و منسوب به رکنی نامی که کیمیاگر بوده است . (برهان ) (از انجمن آرا) (از آنندراج ). زر خالص که رکنی کیمیاگر می ساخت . (فرهنگ رشیدی ). زر خالص منسوب به رکن که کیمیاگر بوده . (غیاث اللغات ). زر خالص . (ناظم الاطباء). سکه طلای خالص منسوب به رکن الدوله دیلمی . (فرهنگ فارسی معین ):
یک خانه دارم از زر رکنی و جعفری
زآن کس که رکن خانه دین خواند جعفرش .
-* مسکوک طلای گوشه دار. (فرهنگ فارسی معین ).
-زر روکش ; نوعی از زر قلب . (آنندراج ). رجوع به زر رومال شود.
-زر رومال ; زر روکش را گویند و آن زری باشد که درون آن مس و بیرون آن تنگه طلا یا نقره که بر روی مس پوشیده باشند. (برهان ) (آنندراج ) (از فرهنگ فارسی معین ): مطلا; یعنی جسمی که درون آن مس و نقره و جز آن بودو پرده بسیار تنک و نازکی از زر بروی آن کشیده باشند. (ناظم الاطباء).
-زر رومی ; نوعی از زر خالص . (غیاث اللغات ) (آنندراج ):
آن زر رومی که به سنگ دمشق
راست برآید به ترازوی عشق.
-زر رومی سرخ سپهر ; کنایه از آفتاب عالمتاب است . (برهان ) (آنندراج ) (از فرهنگ فارسی معین ).
-زر روی ; کنایه از آفتاب . (آنندراج ).
-زر زده ; طلای از حدیده گذشته . آراسته:
سمن سرخ بسان دو لب طوطی نر
که زبانش بود از زر زده در دهنا.
بی سکه شاه آمد، زآن خوار و خجل رفت
زر زده و نقره خام گل و سوسن .
-زر ساده ; طلائی باشد که آن را نو از کان برآورده باشند. (برهان ) (آنندراج ) (از بهار عجم ). کنایه از طلاست که از کان بیرون آمده باشد. (انجمن آرا).
-زر سارا ; زر خالص . (بهار عجم ) (آنندراج ).
-زر ساو ; زر خالص تمام عیار را گویند که ریزه و کوچک باشد همچو بیستی وپاره و امثال آن . (برهان ) (از فرهنگ فارسی معین ). زر خالص تمام عیار را گویند... (انجمن آرا) (آنندراج ):
باد را کیمیای سوده که داد
که از او زر ساو گشت گیاه .
زنده شد کشته ز زخم دم گاو
همچومس از کیمیا شد زر ساو.
-* براده زرگری را نیز گفته اند... (برهان ) (از فرهنگ فارسی معین ). بعضی بمعنی خرده زر که سوهان کرده باشند گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج ). زر ساوه . سونش و براده طلا. (ناظم الاطباء).
-* بعضی گفته اند که در نخشب معدنی بوده زر ساو برمی آمده ، چنانکه فردوسی گفته:
به پایان شب چون بخواند چکاو
زمین زردگون گردد از زر ساو.
و آن را زر ساوه نیز گویند... (انجمن آرا) (آنندراج ). و رجوع به ترکیب زر ساوه شود.
-زرساوه ; زر سرخ خرده باشد چون گاورسه . (لغت فرس اسدی چ دبیرسیاقی ص 172). براده و سونش طلا و نقره باشد و زر ریزه و خرده و شکسته را نیز گویند. (برهان ). زری که مانند ارزن خرد و سرخ رنگ باشد. (فرهنگ فارسی معین ). یعنی خورده زر که به سوهان کردن ریخته باشد، و زرگران سهاله گویند. (فرهنگ رشیدی ):
چو زر ساوه چکان ایژک از او لیکن چو بنشستی
شدی زر ساوه چون سیمین پشیزه غیبه جوشن .
باد را کیمیای زر که داد
که از او زر ساوه گشت گیا.
رجوع به ترکیب قبل شود.
-زر سرخ ; طلا و اشرفی . (غیاث اللغات ) (آنندراج ). زر مسکوک و اشرفی . (ناظم الاطباء):
خموش حافظ وین نکته های چون زر سرخ
نگاهدار که قلاب شهر صراف است .
و کسورات زر سرخ طلا دویست و چهار هزار و ششصد و شصت و نه دینار و نیم دینار و نیم دانگ ... . (تاریخ قم ص 125).
-* طلا و زرسرخ رنگ. (ناظم الاطباء). طلای احمر. (فرهنگ فارسی معین ):
نارنج چو دو کفه سیمین ترازو
هر دو ز زر سرخ طلا کرد برون سو.
-زر سرخ سپهر ; زردکف ، زردمی ، زرگرچرخ ، زرین زنخ ، زرین کاسه و زرین کلاه کنایه از آفتاب باشد. (آنندراج ).
-زر سفید ; سیم و روپیه
-زر شاو
-زر شش سری ; زر خالص تمام عیار را گویند. (برهان ) (فرهنگفارسی معین ) (ناظم الاطباء) (آنندراج ). زر خالص . (جهانگیری ) (غیاث اللغات ). زر دهدهی . (فرهنگ رشیدی ). سکه تمام عیار. زر دهدهی را زر شش سری گویند. (از انجمن آرا) (از آنندراج ):
شاهد طارم فلک رست ز دیو هفت سر
ریخت بهر دریچه ای اقچه
آن می و جام بین بهم ، گوئی دست شعبده
کرده ز سیم دهدهی صره زر شش سری .
تن بشکن نُه دریئی گو مباش
زر بفکن شش سریئی گو مباش .
-* در سراج اللغات نوشته که زر شش سری بمعنی زر خالص در ایام سابق بتی از جای برآمده بود که شش سر داشت و همه جسم آن طلای خالص پس آنرا شکسته ، مسکوک ساختند. (غیاث اللغات ).
-* در شرح خاقانی نوشته که اشرفی مسدس شکل ، یعنی قرص آن شش پهلو باشد. (غیاث اللغات ).
-زر شکسته ; زر کم عیار. (آنندراج ).
رواج ساختگیهای روزگار نداشت
زرشکسته دل بیش از این عیار نداشت .
-زر صامت ; زر خاموش که همین طلا و نقره باشد و صامت مقابل ناطق، چنانکه مال صامت ، زر و نقره است . و مال ناطق، غلام و کنیز و اسب و فیل . (غیاث اللغات ) (آنندراج ).
-زر صرف ; زر خالص . (فرهنگ فارسی معین ).
-زر طلا ; زر خالص . (آنندراج ). زر نرم اعلا که در تذهیب و طلاکاری بکار می برند. (ناظم الاطباء). زر طلی . از: زر (فارسی )، بمعنی ذهب (فلز معروف ) یا طلا مخفف طلاء (عربی ) بمعنی مذهب ، مطلاکننده ; زراندای .
شمس گردون بگسترد به طلوع
بر زمین از زر طلا مفروش .
چرخ ستاره زده بر سیم ناب
زر طلا از ورق آفتاب .
-زر طلی ; زر خالص . (ناظم الاطباء). زر طلا:
وجود مردم دانا مثال زر طلی است
بهر کجا که رود قدر و قیمتش دانند.
آتش چو با عیار تو در نیستان فتد
پیدا شود ز زر طلی لعل آبدار.
رجوع به ترکیب قبل شود.
-زر عیار ; مرادف زر طلا. (آنندراج ). طلای خالص . (فرهنگ فارسی معین ):
چو مرد باشد بر کار و بخت باشد یار
ز خاک تیره نماید به خلق زر عیار.
ز حجت شنو حجت ای منطقی
ز هر عیب صافی چو زر عیار.
آنگه بمثل سفال بودم
و اکنون به یقین زر عیارم .
کم بیش نباشد سخن حجت هرگز
زیرا سخنش پاکتر از زر عیار است .
جانم به خاک درگه تو شاد چون شده ست
گر خاک درگه تو چو زر عیار نیست .
-زر قلب ; زر مسکوک ناسره . (ناظم الاطباء). سکه یا طلائی که آن را بصورت ذهب ساخته باشند فریب مردم را.
-زر کانی ; زری که نو از کان برآورده باشند. (آنندراج ):
دو چیز است کو را به بند اندرآرد
یکی تیغ هندی یکی زر کانی
اگر نیستی کوه غزنی توانگر
بدین سیم روینده و زر کانی
به اندازه لشکر او نبودی
گر از خاک و از گل زدندی شیانی .
-زر کامل عیار ; زر خالص . (آنندراج ).
-زر مذاب ; زر گداخته . (ناظم الاطباء).
-زر مسکوک ; پول طلا. (ناظم الاطباء).
-زر مشت افشار ; زری بودکه چون کسری بدست بیفشردی نرم شدی . (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 159). همان طلای دست افشار است که در خزانه پرویز بود و مانند موم نرم میشد، چنانکه هر صورتی که می خواستند از آن می ساختند. گویند اهل صنعت اکسیر آن را به این مرتبه رسانیده بودند. (برهان ). گویند که قدری زر بوده در خزانه خسروپرویز مانند موم نرم ، که هر صورتی از آن خواستندی بی آتش [ ساختندی ] . (از جهانگیری ). پارچه طلائی که پرویز داشت و چون موم نرم بود، از آن هرچه خواستی بساختی . (فرهنگ رشیدی ). گویند پارچه ای زر بوده که پرویز آن را داشته و مانند موم نرم بوده و آنرا دست افشار نیز می گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج ):
با درفش کاویان و طاقدیس
زر مشت افشار و شاهانه کمر.
زر مشت افشار بودی بوسه او را بها
سبلت آورد و سرای تیز مشت افشار شد.
رجوع به زر دست افشار شود.
-زر مصر ; زر خالص در ملک مغرب کانی است که زر بهتر از آن حاصل نمیشود. چون مصر به ملک مغرب قرب دارد بیشتر از مغرب به مصر فروخته میشود، لهذا زر مذکور را به مصر نسبت کنند و بعضی نوشته اند که زر مصر عبارت از زر مسکوک مصر است که خوش وضع باشد. (غیاث اللغات ). رجوع به ترکیب بعد شود.
-زر مصری ; زر خالص . (آنندراج ) (شرفنامه منیری ). زر خالص تمام عیار. (ناظم الاطباء). زر شش سری . (مجموعه مترادفات ):
ز من مصر باید نه زر خواستن
سخن چون زر مصری آراستن .
زر مصری در او هزار درست
زآن کهن سکه ها که بود نخست .
-زر مغربی ; کنایه از زر خالص باشد. (برهان ). زر خالص ، چه در ملک مغرب کانی است که از آنجا زر بهتر حاصل می شود. (غیاث اللغات ). زر خالص . (فرهنگ رشیدی ) (شرفنامه منیری ) (ناظم الاطباء).طلای منسوب به ممالک مغرب (شمال آفریقا) و کنایه از زر خالص . (از فرهنگ فارسی معین ):
کس فرستاد سوی مغرب شاه
بازر مغربی و افسر و گاه .
-* کنایه از آفتاب هم هست . (برهان ). آفتاب . خورشید. (فرهنگ فارسی معین ). نیر اعظم . (فرهنگ رشیدی ). آفتاب . (ناظم الاطباء).
-زر مغشوش ; زر ناخالص . طلای غش دار:
بادیه بوته ست ما چون زر مغشوشیم راست
چون بپالودیم از او خالص چو زر کان شدیم .
رجوع به تذکرة الملوک چ 2 ص 33 شود.
-زر ناب ; طلای خالص . طلای بی غش:
خوش خوش این گنده پیر بیرون کرد
از دهان تو درهای خوشاب
وآن نقاب عقیقرنگ ترا
کرد خوش خوش به زر ناب خضاب .
-*کنایه از رنگ زرد. صورتی چون زر که بغایت زرد و نزار باشد:
گل سرخ رویم نگر، زر ناب
فرورفت چون زردشد آفتاب .
گر به آتش بریم صد ره و بیرون آری
زر نابم که همان باشم اگر بگدازم .
-زر ناخنی ; زری را گویند بغایت خالص که چون ناخن بر آن نهاده زور کنند، فرورود. (برهان ) (آنندراج ) (از فرهنگ فارسی معین ) (از ناظم الاطباء):
دیده را از سیل خون افکنده ام در ناخنه
بس به ناخن رخ چو زر ناخنی بشخودمی .
از ناخن و زر چهره برناید کار
کز تو همه زر ناخنی خواهد یار.
-زر نثار; زری که در عید یا عروسی یا دیگر مراسم در میان مردم می افشاندند. سکه های طلای افشانده و پراکنده:
نکنم زر طلب که طالب زر
همچو زر نثار پی سپر است .
رجوع به نثار شود.
-زر نرگس ; به اضافت تشبیهی و به اعتبار زردی و سفیدی رگهای آن . (بهار عجم ) (آنندراج ).
-زر نشابوری ; در دو شاهد زیرظاهراً نوعی از طلای بی آمیغ و پاک بوده است : زر نشابوری ، هزارهزار دینار. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 468).
اطلس رومی عبا، زر نشابوری سرب
در عمانی شبه یاقوت رمانی جمست .
-زر و زور ; ثروت و قدرت . ثروت . تمول . پول و توانایی:
می گفتم از سخن زر و زوری به کف کنم
امید زر و زور مرا زیر و زار کرد.
رجوع به زور شود.
-زر و زیور ; تجمل . طلا و سنگهای گرانبها که بر سر و دست و سینه و گردن آویزند تجمل و زینت را. آنچه از طلا و احجار کریمه که آرایش و زینت را بکار آید:
سفالین عروسی به مهر خدای
بر او بر نه زری و نه زیوری .
همیشه در طلب باغ و راغ و گلشن و قصر
مدام در طلب جوهر و زر و زیور.
از او کم و زو بیش آرام و جنبش
از او بر زمین زر و بر چرخ زیور.
گویی که مرغ صبح زر و زیورش بخورد
کز حلق مرغ می شنوم بانگ زیورش .
حاجت گوش و گردنت نیست به زر و زیوری
یا به خضاب و سرمه ای یا به عبیر و عنبری .
-زر و سیم ; طلا و نقره . (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین ).
-* دینار و درهم . (فرهنگ فارسی معین ). پول و ثروت: زر و سیم و آنچه آورده بودند همه را نسخت کرده پیش سلطان فرستاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 381). چندان غلام و زر و سیم و نعمت هیچ او را سود نداشت . (تاریخ بیهقی ).
گر تمتع نباشد از زر و سیم
چه زر و سیم و چه سفال و حجر.
-غلام زر ; غلام به زر خریده . زرخرید. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا):
کدام شمس بود، شمس زرگر آنکه بود
غلام زر بر او شمس آسمان بلند.
-امثال :
زر از معدن به کان کندن برآید ، نظیر: مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد. رجوع به امثال و حکم دهخدا (از تو حرکت ...) شود.
زر بر سر پولاد نهی نرم شود . (آنندراج ); کنایه از آن است که زر قویترین راه حل مشکلات است و سخت ترین کسان را تسلیم می سازد. رجوع به ای زر تو خدا... در امثال و حکم دهخدا شود.
زر به جهنم برد ، نظیر:زر به کشتن دهد. کنایه از پایان زشت حرص و گردآوری زر و مال است .
زر پاک از محک نمی ترسد ، نظیر: زر پاک از محک چه دارد باک . زر خالص است و باک نمی دارد از محک ... (امثال و حکم دهخدا ج 2 ص 903).
زر پیش زر می رود . (آنندراج )، نظیر: روغن روی روغن می رود، بلغور خشک ماند.
زر زر کشد . (امثال و حکم دهخدا); کنایه از آن است که مال و ثروت بیشتر نصیب ثروتمندان می شود.
زر دادن و دردسر خریدن ، نظیر: تره خریدم قاتق نانم بشود قاتل جانم شد. (از امثال و حکم دهخدا ج 2 ص 905).
زر، دوست بسیار دارد ، نظیر: زر بر سر پولاد نهی ...
زر را دشمن گیر تا مردمان ترا دوست گیرند . (از امثال و حکم دهخدا ج 2 ص 904).
زر را دوست بسیار است و زردار رادشمن بسیار . (از امثال و حکم ج 2 ص 905).
زر سفید «؟ » برای روز سیاه است ،نظیر: پول سفید برای روز سیاه خوب است . (از امثال وحکم ج 2 ص 905).
زر فکندن و پشیز گرفتن ، نظیر: خردادن و خیار ستدن . کلند به امید سوزن گم کردن . ده فروختن و در دیه دیگری کدخدا شدن . (از امثال و حکم ج 2ص 905).
زر کار کند مرد لاف زند . (آنندراج ). رجوع به ای زر تو خدا... در امثال و حکم دهخدا شود.
زر محک مردم بدگوهراست .
زر و فرج استر ، گویا در قدیم این عضو استر راقفل زرین می زده اند و شعرا چون تعبیری ، مثلی مکرر بدان تمثل کرده اند:
خواجگان دولت از محصول مال خشک ریش
طوق اسب و حلقه معلوم استر کرده اند.
با قفل زر است فرج استر
با مهره لعل گردن خر.
زر هرچه که بیشتر بلا بیش ، نظیر: هرکه بامش بیش برفش بیشتر.
زری که پاک شد از امتحان چه غم دارد ، نظیر: آن را که حساب پاک است از محاسبه چه باک است یا زر پاک از محک ...
* توسعاً قیمت . بها. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا):
وآن زر از تو بازخواهد آنک تا اکنون از او
چو غری خوردی همی و طایفی و لیولنگ.
* مردم پیر فرتوت را نیز گفته اند عموماً خواه مرد باشد و خواه زن . (برهان ) (از غیاث اللغات ). پیر کهن گشته . (لغت فرس چ دبیرسیاقی ص 114) (از اوبهی ) (از شرفنامه منیری ) (از جهانگیری ). پیرمرد و پیرزن . (ناظم الاطباء). مرد پیر فرتوت را نیز گفته اند. (آنندراج ). پیر. (فرهنگ رشیدی ). هندی باستان «جرنت »
همی نوبهار آید و تیر ماه
جهان گاه برنا شود گاه زر
تا که گیتی ز گردش خورشید
گاه باشد جوان و گاهی زر
رستم عدل زال سان بادا
بنده درگه تو از پی زر.
* پیر سفیدموی سرخ رنگ را گویند خصوصاً و پدر رستم را از این جهت زال زر گفتندی که با رنگ سرخ و موی سپید از مادر متولد شده بود. (برهان ). لقب زال بوده بهمین مناسبت که بسبب سپیدی مو، پیر مینموده . (آنندراج ). پدر رستم را زال زر از آن گفتند که از مادر سپیدموی زاد. (لغت فرس چ دبیرسیاقی ص 114) (از جهانگیری ) (از شرفنامه منیری ). پیرمرد سفیدموی سرخ رنگ. (ناظم الاطباء).* مخفف زرد. (برهان ) (از فرهنگ فارسی معین ) (غیاث اللغات ):
هر نگاری که زر بود بدنش
لاجوردی رزند پیرهنش .
* (اصطلاح تصوف ) ریاضت و مجاهده را گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون ).* مزید موخر امکنه : چیزر. تیزر. شیزر. خازر. جازر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
{ا}
طلا را گویند، و آن را به عربی ذهب خوانند. (برهان ) (از شرفنامه منیری ). اکثر بمعنی طلا و ذهب آید. (غیاث اللغات ). فلزی است زرد و گرانبها و قیمتی وسنگین و از آن نقود زرد می سازند و طلا و تله و تلی نیز گویند و به تازی ذهب نامند. (ناظم الاطباء). «زر»
روی مرا هجر کرد زردتر از زر
گردن من عشق کرد نرم تر از دخ .
شاکری بخاری .
گرچه زرد است همچو زر، پشیز
یا سپید است همچو سیم ، ارزیز.
لبیبی .
به چشمش همان خاک و هم سیم و زر
بزرگی بدو یافته زیب و فر.
فردوسی .
صد اشتر ز گنج و درم کرد
ز دینار پنجه ز بهر نثار...
چو از جامه خز و چینی حریر
ز زر و زبرجد یکی آبگیر...
به مریم فرستاد چندین گهر
یکی نغز طاووس کرده بزر.
فردوسی .
چنین تا بگاه سکندر رسید
ز شاهان هر آنکس که آن تخت دید
همی برفزودی بر آن چند چیز
ز زرو ز سیم و ز عاج و ز شیز.
فردوسی .
کوه غزنی ز پی خسرو زرزاد همی
زاید امروز همی زمرد و یاقوت بهم .
فرخی .
تا او به امارت بنشست از پی گنجش
هر روزه به کوه از زربفزاید کانی .
فرخی .
سفالین عروسی به مهر خدای
بر او بر نه زری و نه زیوری .
منوچهری .
نه هر آن چیز که او زرد بود زر باشد
نشود زر اگرچند شود زرد زریر.
ناصرخسرو.
مریخ زاید آهن بدخو را
وز آفتاب گفت که زاید زر.
ناصرخسرو.
زر چون به عیار آید کم بیش نگردد
کم بیش بود زری کآن با غش و بار است .
ناصرخسرو.
زر ز معدن سرخ روی آمد برون
صحبت ناجنس کردش روی زرد.
سنائی .
دوستی فاضل از آن وی تخته زر در دست داشت . (کلیله و دمنه ).
بسا هر زری را عیاری است اما
محک داند آن و ترازو شناسد.
خاقانی .
دمی خاکپایی ترا مس کند زر
پس از خاک به کیمیائی نیابی .
خاقانی .
آفتاب ارز خاک زر سازد
بختش از خاک آفتاب کند.
خاقانی .
زر اگر جائی به غایت درخور است
هم برای قفل فرج استر است .
عطار.
گرچه سیم و زر ز سنگ آید برون
در همه سنگی نباشد زر و سیم .
سعدی (گلستان ).
چه خوش گفت شیدای شوریده سر
جوابی که بایدنوشتن به زر.
سعدی (بوستان ).
زر آن زمان عزیزتر آید که ناقدی
بگدازدش به بوته و بگذاردش به قال .
قاآنی .
* زرین . (یادداشت بخط مرحوم دهخدا):
باز در زلف بنفشه حرکات افگندند
دهن زر خجسته به عبیر آگندند.
منوچهری (یادداشت ایضاً).
* ذهب و گاهی دینارکه زر مسکوک است . دینار. سکه زرین . (یادداشت بخط مرحوم دهخدا):
بشوی نرم هم به زر و درم
چون به زین و لگام ، تند ستاغ .
شهید بلخی .
فزون زآنکه بخشی به زائر تو زر
نه ساوه نه رسته برآید ز کان .
فرالاوی .
اگر زر خواهی ز من یا درم
فرازآورم من به نوک قلم .
ابوشکور (از لغت فرس چ اقبال ص 293).
ز دو چیز گیرند مر مملکت را
یکی پرنیانی یکی زعفرانی
یکی زر نام ملک برنبشته
دگر آهن آبداده یمانی .
دقیقی .
به شاهی بر او آفرین خواندند
همه زر و گوهر برافشاندند.
فردوسی .
همه زر و گوهر برآمیختند
به تخت سپهبد فروریختند.
فردوسی .
بسی زر و گوهر برافشاندند
سراسر بر او آفرین خواندند.
فردوسی .
یکی ز راه همی زر برندارد و سیم
یکی ز دشت به هیمه همی چند غوشای .
طیان .
بکاوید کالاش را سربسر
که داند که چه یافت زر و گهر.
عنصری .
دوستانم همه ماننده وسنی شده اند
همه زآن است که با من نه درم ماند و نه زر.
عسجدی .
چو خواست کردن از خود جدا ترا آن شاه
نه سیم داد و نه زر و نه زین نه زین افزار.
ابوحنیفه (از تاریخ بیهقی چ ادیب ص 280).
گاه صراف است و گه بزاز و هرگز کس ندید
رایگان زر، صیرفی و رایگان دیبا بزاز.
منوچهری .
جمله گریختگان بازآمدند... بسیار هدیه از زر
ز عمر بهره همین گشت مر مرا که به شعر
به رشته می کشم این زر و درّو مرجان را.
ناصرخسرو.
خواهی که ران گور خوری راه شیر رو
خواهی که گنج زرسپری دنب مار گیر.
سنائی .
شاهدان را گر وفائی دیدمی
زر و سر در پایشان افشاندمی .
خاقانی .
زر داند ساخت کار من آری
کار همه کس به زر چو زر گردد.
خاقانی .
هدیه پای تو زر بایستی
رشوه رای تو زر بایستی
غم عشقت طرب افزای من است
طرب افزای تو زر بایستی .
خاقانی .
سر و زر ریختمی درپایت
گر از این دست بسی داشتمی .
خاقانی .
کز سخن تازه و زر کهن
گوی چه به ؟ گفت سخن به سخن .
نظامی .
هرکه را زر در ترازوست ، زور در بازوست . (گلستان ).
* مطلق نقد خواه سیم باشد خواه طلا و مس و مانند آن و بدین معنی مرادف پل بود که پول مشبع آن است . غایتش زر سرخ و سفید و پل سیاه و سفید مستعمل است و پل سرخ مسموع نیست و نقدینه و مس را زر سیاه گویند. (آنندراج ). نقود. (ناظم الاطباء). گاهی بر نقره و سیم و روپیه و نقود نیز اطلاق کنند. (غیاث اللغات ). پول . نقد.وجه . (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). دولت و ثروت . (ناظم الاطباء):
زر و بز هر دو نباشد، مثل عام است این
یک رهت سوی جحیم است و دگر سوی نعیم .
ناصرخسرو (دیوان ص 300).
مده زر بی گرو گر پادشاهی
که دشمن گرددت ، گر بازخواهی .
ناصرخسرو (دیوان ص 300).
زر نداری ترا که باشد امیر
خر نداری چه ترسی از خرگیر.
سنائی .
لیک بی زر نتوان یافت به بغداد مراد
پری دجله به بغداد زرم بایستی .
خاقانی .
زر به بهای می جوینه مکن کم
آتش بسته مده به آب گشاده .
خاقانی .
شنیدم ز پیران دینارسنج
که زر، زر کشد در جهان گنج ، گنج .
نظامی .
گر به فلک برشود از زر و زور
گور بود بهره بهرام گور.
نظامی .
تلمیذ بی ارادت عاشق بی زر است .
(گلستان ).
بی زر نتوان رفت به زور از دریا
ور زر داری به زور محتاج نئی .
سعدی .
به اعتماد وفا نقد عمر صرف مکن
که عنقریب تو بی زر شوی و او بیزار.
سعدی .
زر از بهر خوردن بود ای پسر
ز بهر نهادن چه سنگ و چه زر.
سعدی .
زر خرد را واله و شیدا کند
خاصه مفلس را که خوش رسوا کند.
مولوی .
زر ز من خواهد آن ماه ندارم لیکن
تن بی زور و رخ زرد و دل زارم هست .
اوحدی .
بی زری کرد بمن آنچه به قارون زر کرد.
صائب .
ز جمع مال ندانم نشاط ممسک چیست
که همچو کیسه ، زر از بهر دیگری دارد.
وحید قزوینی .
کردند داغ کهنه و نو جمع در دلم
همچو زر قمار سفید و سیاه و سرخ .
محمدقلی سلیم (از آنندراج ).
-بزر ; زرین . ساخته از زر:
به مریم فرستاد چندی گهر
یکی نغز طاووس کرده بزر.
فردوسی .
ایستادن ملکان را به در خانه او
به ز آسایش و آرامش بر تخت بزر.
فروخن .
-* زربفت در صفت جامه: صد بارجامه همه قیمتی از هر دستی ، از آن ده بزر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 196). و بیاراستند به چند گونه جامه های بزر و بسیار جواهر. (تاریخ بیهقی ).
-بزر نوشتن سخنی ; کنایه از جامع بودن آن . کنایه از کمال آن:
جوابی که باید نوشتن بزر.
سعدی (بوستان ).
-پرزر ; در صفت جامه بمعنی بزر. زربفت:
ز مفرشها که پر دیباو زر بود
ز صد بگذر که پانصد بیشتر بود.
همه پر زر و دیباهای چینی
کز آنسان در جهان اکنون نبینی .
نظامی (خسرو و شیرین چ ادیب ص 385).
-زر اصل ; زر خالص . (ناظم الاطباء).
-* مبلغ اصلی و مایه . (ناظم الاطباء).
-زر بر سکه رساندن ; زر بر سکه زدن . مسکوک ساختن . (آنندراج ):
از چرخ به هیچ است تسلی دل واله
بر سکه رساندیم زر مختصری را.
واله هروی (از آنندراج ).
چو بر سکه شاه زر می زنی
چنان زن که گر بشکند نشکنی .
نظامی (ایضاً).
-زر به آتش زدن ; کنایه از سوختن زر و تلف کردن آن . (آنندراج ):
کار تو نیست عشق،نگهدار دین و دل
زر را به آتش از هوس کیمیا مزن .
نعمت خان علی (از آنندراج ).
-زر بهبهانی ; نوعی زر قلب . (آنندراج ).
-زر به زینت ده ; که زر را به زینت دهد. که زر را وسیله زینت و جلال قرار دهد. که زر را بهر آرایش خواهد:
درم به جورستانان زر به زینت ده
بنای خانه کنانند و بام قصر اندای .
سعدی .
-زر به سنگ سیاه کشیدن ; کنایه از عیار گرفتن . (آنندراج ):
مرا به غیر برابر کنی و معذوری
بلی کشند زر سرخ را به سنگ سیاه .
باقر کاشی (از آنندراج ).
-زر به کان یا به معدن بردن ، نظیر :زیره به کرمان بردن است:
حدیث جان بر جانان همین مثل دارد
که زر به کان بری و گل به بوستان آری .
سعدی .
سعدیا گفتار شیرین پیش آن کام و دهان
در به دریا می فرستی ، زر به معدن میبری .
سعدی .
-زر به نام کسی زدن ;بمعنی مسکوک ساختن به نام آن شخص . زر به نام کسی ساختن . (آنندراج ):
تا عشق دوست بر دل من گشت پادشاه
بر رخ به نام او همه شب زر همی زنم .
امیر معزی (از آنندراج ).
سکه مردان نداری معرفت کم خرج کن
فتنه ها دارد به نام پادشاهان زر زدن .
صائب (ایضاً).
-زر به نام کسی ساختن ; زر به نام کسی زدن . (آنندراج ). رجوع به ترکیب بعد شود.
-زر بی آمیغ ; زر بی غش . زر بی غل . زر خالص . زرپاک عیار. رجوع به زر پاک عیار شود.
-زر پاک عیار ; زر خالص و ویژه . (آنندراج ). زر بی آمیغ. زر بی غش .
-زر پخته ; زر گدازیافته . (بهار عجم ) (آنندراج ). در شواهد زیر به معنی زر مرغوب و یا زر بی غش و خالص آمده است:
جمال گیرد شعر من از روایت تو
چو زر پخته شود گر چو سیم باشد خام .
سوزنی .
چو سیم خام شود گر نهی سرب بر دست
چو زر پخته شود گر نهی بر آهن گام .
سوزنی .
تدبیر ملک داشتن شاه شمس ملک
چون زر پخته از دل چون سیم خام تست .
سوزنی .
بدان بد هر آن بدنمائی که هست
که آن نیز نیکوست جایی که هست
سیه مار کز کفچه شد زهرسنج
زر پخته هم بخشد از دیگ گنج
همان زهر کو دشمن جان بود
بسی دردها را که درمان بود.
امیرخسرو.
باغ مجلس بین و مرجان شاخ و زر پخته بار
سبزه زارش از زمردهای ریحانی نگر.
امیرخسرو (از بهار عجم ).
-زر تازه ; زری که به تازگی سکه زده باشند و آن را تازه سکه و بهندی سکه حالی گویند. (آنندراج ):
گل به قیمت ، دل صد پاره دهد روی ترا
به زر تازه خرد ماه نوابروی ترا.
محسن تاثیر (ازآنندراج ).
-زر تر ; زر پاک . زر بی غش . زر ناب . زر تازه:
جگرم خشک شد از بس سخن تر زادن
سخن تر چه کنم زر ترم بایستی .
خاقانی .
گل ز باغ رخت آنکس چیند
که چو گل زرترش در دهن است .
خاقانی .
-زر تمام عیار ; زر کامل . زر خشک . (مجموعه مترادفات ). زر خالص . زر تلی . (آنندراج ).
-زر توقیفی ; زری که پنهان خیرات کنند. (آنندراج ):
موفق گشته ای از خاک راهش از جبین ساقی
زر توقیفی من خوش عیار کاملی دارد.
محسن تاثیر (از آنندراج ).
-زر جایز ; زر جایزه . (حاشیه هفت پیکر چ وحید):
در ادا کردن زر جایز
وامدار منست روئین دز.
نظامی (هفت پیکر چ وحید ص 365).
-زر جعفری ; زر خالص که جعفر برمکی سکه زدن آن فرمود. (فرهنگ رشیدی ). زر خالص است و به جعفر برمکی نسبت دهند. (انجمن آرا). نوعی از زر خالص . (ناظم الاطباء). طلای خالص بود منسوب به جعفر نامی که کیمیاگربوده است و بعضی گویند پیش از جعفر برمکی زر قلب سکه می کردند، چون او وزیر شد حکم فرمود که طلا را خالص کردند و سکه زدند و به او منسوب شد. (برهان ) (آنندراج ) (غیاث اللغات ). مسکوک زر منسوب به جعفر برمکی . درست جعفری . (یادداشت بخط مرحوم دهخدا):
یک خانه دارم از زر رکنی و جعفری
زآن کس که رکن خانه دین خواند جعفرش .
خاقانی .
گر همه زر جعفری دارم
مرد بی توشه برنگیرد کام .
سعدی .
مر زبان را داد صد افسونگری
وآنچه کان را داد زر جعفری .
مولوی .
ای که در روتان نشان مهتریست
فرّتان خوشتر ز زر جعفریست .
مولوی .
باز صادق که بود در همه کار
چون زر جعفری تمام عیار.
؟ (از حبیب السیر چ 2 ج 3 جزء3 ص 406).
-زر خالص ; زر بی غش و بی بار و زر اعلا. (ناظم الاطباء). زر تلی . زر تمام عیار. (آنندراج ). زر عیار. زر پاک . (مجموعه مترادفات ):
ز آتش زر خالص برفروزد
چو غشی نیست ، اندروی چه سوزد.
شبستری .
-زر خوردن ; کنایه از زر گرفتن . (از آنندراج ):
باقر که ننگ مفلسی اش کرد زردرو
گر زردروست هست ولی زر جعفری
شکر خدا که بی طمع است از تمام خلق
هرگززری نخورده به عنوان شاعری .
باقر کاشی (از آنندراج ).
-زر دست افشار ; یعنی دست افشارده . (حاشیه برهان چ معین ). طلای دست افشار مشهور است که خسرو پرویز داشت و مانند موم نرم می شد و هر صورتی که از آن می خواست ، می ساخت . گویند اهل عمل آن را به این مرتبه رسانیده بودند. (برهان ) (آنندراج ). نوعی از زر بیش قیمت که خسروپرویز داشت ... و در سراج نوشته که بعضی گویند که به کیمیا نرم کرده بود. (غیاث اللغات ). طلای خالص که مانند موم نرم باشد و بتوان آنرا با دست به هر شکلی که خواسته باشند، متشکل نمود. گویند چنین زری در خزانه خسروپرویز بود. (ناظم الاطباء). و بجای آن سیم دست افشار نیز آمده ... و دست افشار بر یاقوت نیز اطلاق کرده اند... (آنندراج ):
ز دست افشار زرین بس خمش شو
بیا این سیم دست افشار بشنو
جامی (از آنندراج ).
رجوع به زرمشت افشار و دست افشار شود.
-زر ده پنجی ; زری باشد قلب و ناسره که نصف آن طلای خالص است و نصف دیگر مس و امثال آن . (برهان ) (آنندراج ) (فرهنگ فارسی معین ). زر پستی که نصف آن بار باشد. (ناظم الاطباء):
مثل است این که در سخن سنجی
دهدهی زردهم نه ده پنجی .
نظامی (از آنندراج ).
-زر دهدهی ; زر خالص سره تمام عیار باشد. (برهان ). طلایی که هیچ بار نداشته باشد. (ناظم الاطباء). زر خالص تمام عیار. (غیاث اللغات ). زر جعفری یعنی زر خالص و همچنین زر شش سری ... (فرهنگ رشیدی ). بمعنی زر خالص . سکه تمام عیار. آن را شش سری نیز گویند. (انجمن آرا) (آنندراج ). زر خالص . طلای تمام عیار. (فرهنگ فارسی معین ):
یا چو سیم اندوده شش ماه بدیع
حلقه حلقه گرد زر دهدهی .
منوچهری .
باز رو در کان چو زر دهدهی
تا رهد دستان تو از ده دهی .
مولوی .
صحبتت چون هست زر دهدهی
پیش خائن چون امانت می نهی .
مولوی .
رجوع به زر شش سری شود.
-زر ده ششی ; زری که از ده حصه چهار حصه آن غل و غش باشد و شش حصه دیگر طلای خالص . (برهان ) (آنندراج ) (از ناظم الاطباء) (از فرهنگ فارسی معین ).
-زر ده مهی ; بهتر اززر دهدهی تمام عیار است . (برهان ). زر اعلا. (ناظم الاطباء). زری بود بهتر از دهدهی تمام عیار کذا فی البرهان و از ترتیب ده پنجی و غیره مستفاد می شود که زر ده مهی به میم ظاهراً تحریف است در لفظ و سهو در معنی و صحیح ده نهی به نون بمعنی زری که نه حصه زر خالص و یک حصه مس داشته باشد... (بهار عجم ) (آنندراج ). بمعنی زر خالص و این زری را گویند که عیار آن به یک مرتبه از زر دهدهی کمتر باشد یعنی نه حصه طلای خالص و یک حصه غش داخل باشد. (غیاث اللغات ). رجوع به زر ده نهی شود.
-زر ده نهی ; زری را گویند که عیار آن بیک مرتبه از دهدهی کمتر باشد، یعنی نه حصه طلای خالص و یک حصه غش داخل داشته باشد. (برهان ). تحقیق این لفظ در زر ده مهی گذشت . (آنندراج ). زری که نه حصه آن طلای خالص باشد و یک حصه آن مس و مانند آن . (فرهنگ فارسی معین ). (از ناظم الاطباء). رجوع به زرد ده مهی شود.
-زر ده هشتی ; زری باشد که عیار آن به دو مرتبه از دهدهی کمتر است .یعنی هشت حصه آن طلای خالص باشد و دو حصه دیگر مس و امثال آن . (برهان ) (آنندراج ) (از فرهنگ فارسی معین ) (از ناظم الاطباء).
-زر ده هفتی ; زری باشد که از ده حصه طلای خالص سه حصه مس داشته باشد. (برهان ) (آنندراج ) (از فرهنگ فارسی معین ) (از ناظم الاطباء).
-زر رکنی ; زری بود خالص و منسوب به رکنی نامی که کیمیاگر بوده است . (برهان ) (از انجمن آرا) (از آنندراج ). زر خالص که رکنی کیمیاگر می ساخت . (فرهنگ رشیدی ). زر خالص منسوب به رکن که کیمیاگر بوده . (غیاث اللغات ). زر خالص . (ناظم الاطباء). سکه طلای خالص منسوب به رکن الدوله دیلمی . (فرهنگ فارسی معین ):
یک خانه دارم از زر رکنی و جعفری
زآن کس که رکن خانه دین خواند جعفرش .
خاقانی .
-* مسکوک طلای گوشه دار. (فرهنگ فارسی معین ).
-زر روکش ; نوعی از زر قلب . (آنندراج ). رجوع به زر رومال شود.
-زر رومال ; زر روکش را گویند و آن زری باشد که درون آن مس و بیرون آن تنگه طلا یا نقره که بر روی مس پوشیده باشند. (برهان ) (آنندراج ) (از فرهنگ فارسی معین ): مطلا; یعنی جسمی که درون آن مس و نقره و جز آن بودو پرده بسیار تنک و نازکی از زر بروی آن کشیده باشند. (ناظم الاطباء).
-زر رومی ; نوعی از زر خالص . (غیاث اللغات ) (آنندراج ):
آن زر رومی که به سنگ دمشق
راست برآید به ترازوی عشق.
نظامی .
-زر رومی سرخ سپهر ; کنایه از آفتاب عالمتاب است . (برهان ) (آنندراج ) (از فرهنگ فارسی معین ).
-زر روی ; کنایه از آفتاب . (آنندراج ).
-زر زده ; طلای از حدیده گذشته . آراسته:
سمن سرخ بسان دو لب طوطی نر
که زبانش بود از زر زده در دهنا.
منوچهری .
بی سکه شاه آمد، زآن خوار و خجل رفت
زر زده و نقره خام گل و سوسن .
سیدحسن غزنوی .
-زر ساده ; طلائی باشد که آن را نو از کان برآورده باشند. (برهان ) (آنندراج ) (از بهار عجم ). کنایه از طلاست که از کان بیرون آمده باشد. (انجمن آرا).
-زر سارا ; زر خالص . (بهار عجم ) (آنندراج ).
-زر ساو ; زر خالص تمام عیار را گویند که ریزه و کوچک باشد همچو بیستی وپاره و امثال آن . (برهان ) (از فرهنگ فارسی معین ). زر خالص تمام عیار را گویند... (انجمن آرا) (آنندراج ):
باد را کیمیای سوده که داد
که از او زر ساو گشت گیاه .
فرخی .
زنده شد کشته ز زخم دم گاو
همچومس از کیمیا شد زر ساو.
مولوی .
-* براده زرگری را نیز گفته اند... (برهان ) (از فرهنگ فارسی معین ). بعضی بمعنی خرده زر که سوهان کرده باشند گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج ). زر ساوه . سونش و براده طلا. (ناظم الاطباء).
-* بعضی گفته اند که در نخشب معدنی بوده زر ساو برمی آمده ، چنانکه فردوسی گفته:
به پایان شب چون بخواند چکاو
زمین زردگون گردد از زر ساو.
و آن را زر ساوه نیز گویند... (انجمن آرا) (آنندراج ). و رجوع به ترکیب زر ساوه شود.
-زرساوه ; زر سرخ خرده باشد چون گاورسه . (لغت فرس اسدی چ دبیرسیاقی ص 172). براده و سونش طلا و نقره باشد و زر ریزه و خرده و شکسته را نیز گویند. (برهان ). زری که مانند ارزن خرد و سرخ رنگ باشد. (فرهنگ فارسی معین ). یعنی خورده زر که به سوهان کردن ریخته باشد، و زرگران سهاله گویند. (فرهنگ رشیدی ):
چو زر ساوه چکان ایژک از او لیکن چو بنشستی
شدی زر ساوه چون سیمین پشیزه غیبه جوشن .
شهید بلخی (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
باد را کیمیای زر که داد
که از او زر ساوه گشت گیا.
فرخی (بنقل لغت فرس ).
رجوع به ترکیب قبل شود.
-زر سرخ ; طلا و اشرفی . (غیاث اللغات ) (آنندراج ). زر مسکوک و اشرفی . (ناظم الاطباء):
خموش حافظ وین نکته های چون زر سرخ
نگاهدار که قلاب شهر صراف است .
حافظ.
و کسورات زر سرخ طلا دویست و چهار هزار و ششصد و شصت و نه دینار و نیم دینار و نیم دانگ ... . (تاریخ قم ص 125).
-* طلا و زرسرخ رنگ. (ناظم الاطباء). طلای احمر. (فرهنگ فارسی معین ):
نارنج چو دو کفه سیمین ترازو
هر دو ز زر سرخ طلا کرد برون سو.
منوچهری .
-زر سرخ سپهر ; زردکف ، زردمی ، زرگرچرخ ، زرین زنخ ، زرین کاسه و زرین کلاه کنایه از آفتاب باشد. (آنندراج ).
-زر سفید ; سیم و روپیه
-زر شاو
-زر شش سری ; زر خالص تمام عیار را گویند. (برهان ) (فرهنگفارسی معین ) (ناظم الاطباء) (آنندراج ). زر خالص . (جهانگیری ) (غیاث اللغات ). زر دهدهی . (فرهنگ رشیدی ). سکه تمام عیار. زر دهدهی را زر شش سری گویند. (از انجمن آرا) (از آنندراج ):
شاهد طارم فلک رست ز دیو هفت سر
ریخت بهر دریچه ای اقچه
(خاقانی چ سجادی ص 419).
آن می و جام بین بهم ، گوئی دست شعبده
کرده ز سیم دهدهی صره زر شش سری .
خاقانی .
تن بشکن نُه دریئی گو مباش
زر بفکن شش سریئی گو مباش .
نظامی (مخزن الاسرار ص 138).
-* در سراج اللغات نوشته که زر شش سری بمعنی زر خالص در ایام سابق بتی از جای برآمده بود که شش سر داشت و همه جسم آن طلای خالص پس آنرا شکسته ، مسکوک ساختند. (غیاث اللغات ).
-* در شرح خاقانی نوشته که اشرفی مسدس شکل ، یعنی قرص آن شش پهلو باشد. (غیاث اللغات ).
-زر شکسته ; زر کم عیار. (آنندراج ).
رواج ساختگیهای روزگار نداشت
زرشکسته دل بیش از این عیار نداشت .
جلال اسیر (از آنندراج ).
-زر صامت ; زر خاموش که همین طلا و نقره باشد و صامت مقابل ناطق، چنانکه مال صامت ، زر و نقره است . و مال ناطق، غلام و کنیز و اسب و فیل . (غیاث اللغات ) (آنندراج ).
-زر صرف ; زر خالص . (فرهنگ فارسی معین ).
-زر طلا ; زر خالص . (آنندراج ). زر نرم اعلا که در تذهیب و طلاکاری بکار می برند. (ناظم الاطباء). زر طلی . از: زر (فارسی )، بمعنی ذهب (فلز معروف ) یا طلا مخفف طلاء (عربی ) بمعنی مذهب ، مطلاکننده ; زراندای .
شمس گردون بگسترد به طلوع
بر زمین از زر طلا مفروش .
سوزنی .
چرخ ستاره زده بر سیم ناب
زر طلا از ورق آفتاب .
نظامی .
-زر طلی ; زر خالص . (ناظم الاطباء). زر طلا:
وجود مردم دانا مثال زر طلی است
بهر کجا که رود قدر و قیمتش دانند.
سعدی .
آتش چو با عیار تو در نیستان فتد
پیدا شود ز زر طلی لعل آبدار.
سیف اسفرنگ.
رجوع به ترکیب قبل شود.
-زر عیار ; مرادف زر طلا. (آنندراج ). طلای خالص . (فرهنگ فارسی معین ):
چو مرد باشد بر کار و بخت باشد یار
ز خاک تیره نماید به خلق زر عیار.
ابوحنیفه اسکافی .
ز حجت شنو حجت ای منطقی
ز هر عیب صافی چو زر عیار.
ناصرخسرو.
آنگه بمثل سفال بودم
و اکنون به یقین زر عیارم .
ناصرخسرو.
کم بیش نباشد سخن حجت هرگز
زیرا سخنش پاکتر از زر عیار است .
ناصرخسرو.
جانم به خاک درگه تو شاد چون شده ست
گر خاک درگه تو چو زر عیار نیست .
امیر معزی (از آنندراج ).
-زر قلب ; زر مسکوک ناسره . (ناظم الاطباء). سکه یا طلائی که آن را بصورت ذهب ساخته باشند فریب مردم را.
-زر کانی ; زری که نو از کان برآورده باشند. (آنندراج ):
دو چیز است کو را به بند اندرآرد
یکی تیغ هندی یکی زر کانی
دقیقی .
اگر نیستی کوه غزنی توانگر
بدین سیم روینده و زر کانی
به اندازه لشکر او نبودی
گر از خاک و از گل زدندی شیانی .
فرخی .
-زر کامل عیار ; زر خالص . (آنندراج ).
-زر مذاب ; زر گداخته . (ناظم الاطباء).
-زر مسکوک ; پول طلا. (ناظم الاطباء).
-زر مشت افشار ; زری بودکه چون کسری بدست بیفشردی نرم شدی . (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 159). همان طلای دست افشار است که در خزانه پرویز بود و مانند موم نرم میشد، چنانکه هر صورتی که می خواستند از آن می ساختند. گویند اهل صنعت اکسیر آن را به این مرتبه رسانیده بودند. (برهان ). گویند که قدری زر بوده در خزانه خسروپرویز مانند موم نرم ، که هر صورتی از آن خواستندی بی آتش [ ساختندی ] . (از جهانگیری ). پارچه طلائی که پرویز داشت و چون موم نرم بود، از آن هرچه خواستی بساختی . (فرهنگ رشیدی ). گویند پارچه ای زر بوده که پرویز آن را داشته و مانند موم نرم بوده و آنرا دست افشار نیز می گفته اند. (انجمن آرا) (آنندراج ):
با درفش کاویان و طاقدیس
زر مشت افشار و شاهانه کمر.
رودکی (از لغت فرس اسدی ص 159).
زر مشت افشار بودی بوسه او را بها
سبلت آورد و سرای تیز مشت افشار شد.
سوزنی (از جهانگیری ).
رجوع به زر دست افشار شود.
-زر مصر ; زر خالص در ملک مغرب کانی است که زر بهتر از آن حاصل نمیشود. چون مصر به ملک مغرب قرب دارد بیشتر از مغرب به مصر فروخته میشود، لهذا زر مذکور را به مصر نسبت کنند و بعضی نوشته اند که زر مصر عبارت از زر مسکوک مصر است که خوش وضع باشد. (غیاث اللغات ). رجوع به ترکیب بعد شود.
-زر مصری ; زر خالص . (آنندراج ) (شرفنامه منیری ). زر خالص تمام عیار. (ناظم الاطباء). زر شش سری . (مجموعه مترادفات ):
ز من مصر باید نه زر خواستن
سخن چون زر مصری آراستن .
نظامی .
زر مصری در او هزار درست
زآن کهن سکه ها که بود نخست .
نظامی .
-زر مغربی ; کنایه از زر خالص باشد. (برهان ). زر خالص ، چه در ملک مغرب کانی است که از آنجا زر بهتر حاصل می شود. (غیاث اللغات ). زر خالص . (فرهنگ رشیدی ) (شرفنامه منیری ) (ناظم الاطباء).طلای منسوب به ممالک مغرب (شمال آفریقا) و کنایه از زر خالص . (از فرهنگ فارسی معین ):
کس فرستاد سوی مغرب شاه
بازر مغربی و افسر و گاه .
نظامی .
-* کنایه از آفتاب هم هست . (برهان ). آفتاب . خورشید. (فرهنگ فارسی معین ). نیر اعظم . (فرهنگ رشیدی ). آفتاب . (ناظم الاطباء).
-زر مغشوش ; زر ناخالص . طلای غش دار:
بادیه بوته ست ما چون زر مغشوشیم راست
چون بپالودیم از او خالص چو زر کان شدیم .
سنائی .
رجوع به تذکرة الملوک چ 2 ص 33 شود.
-زر ناب ; طلای خالص . طلای بی غش:
خوش خوش این گنده پیر بیرون کرد
از دهان تو درهای خوشاب
وآن نقاب عقیقرنگ ترا
کرد خوش خوش به زر ناب خضاب .
ناصرخسرو (دیوان ص 33).
-*کنایه از رنگ زرد. صورتی چون زر که بغایت زرد و نزار باشد:
گل سرخ رویم نگر، زر ناب
فرورفت چون زردشد آفتاب .
سعدی (بوستان ).
گر به آتش بریم صد ره و بیرون آری
زر نابم که همان باشم اگر بگدازم .
سعدی (دیوان چ مصفا ص 518).
-زر ناخنی ; زری را گویند بغایت خالص که چون ناخن بر آن نهاده زور کنند، فرورود. (برهان ) (آنندراج ) (از فرهنگ فارسی معین ) (از ناظم الاطباء):
دیده را از سیل خون افکنده ام در ناخنه
بس به ناخن رخ چو زر ناخنی بشخودمی .
خاقانی .
از ناخن و زر چهره برناید کار
کز تو همه زر ناخنی خواهد یار.
خاقانی (دیوان چ سجادی ص 720).
-زر نثار; زری که در عید یا عروسی یا دیگر مراسم در میان مردم می افشاندند. سکه های طلای افشانده و پراکنده:
نکنم زر طلب که طالب زر
همچو زر نثار پی سپر است .
خاقانی .
رجوع به نثار شود.
-زر نرگس ; به اضافت تشبیهی و به اعتبار زردی و سفیدی رگهای آن . (بهار عجم ) (آنندراج ).
-زر نشابوری ; در دو شاهد زیرظاهراً نوعی از طلای بی آمیغ و پاک بوده است : زر نشابوری ، هزارهزار دینار. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 468).
اطلس رومی عبا، زر نشابوری سرب
در عمانی شبه یاقوت رمانی جمست .
سوزنی (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
-زر و زور ; ثروت و قدرت . ثروت . تمول . پول و توانایی:
می گفتم از سخن زر و زوری به کف کنم
امید زر و زور مرا زیر و زار کرد.
خاقانی .
رجوع به زور شود.
-زر و زیور ; تجمل . طلا و سنگهای گرانبها که بر سر و دست و سینه و گردن آویزند تجمل و زینت را. آنچه از طلا و احجار کریمه که آرایش و زینت را بکار آید:
سفالین عروسی به مهر خدای
بر او بر نه زری و نه زیوری .
منوچهری (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
همیشه در طلب باغ و راغ و گلشن و قصر
مدام در طلب جوهر و زر و زیور.
ناصرخسرو.
از او کم و زو بیش آرام و جنبش
از او بر زمین زر و بر چرخ زیور.
ناصرخسرو.
گویی که مرغ صبح زر و زیورش بخورد
کز حلق مرغ می شنوم بانگ زیورش .
خاقانی .
حاجت گوش و گردنت نیست به زر و زیوری
یا به خضاب و سرمه ای یا به عبیر و عنبری .
سعدی (دیوان چ مصفا ص 590).
-زر و سیم ; طلا و نقره . (ناظم الاطباء) (فرهنگ فارسی معین ).
-* دینار و درهم . (فرهنگ فارسی معین ). پول و ثروت: زر و سیم و آنچه آورده بودند همه را نسخت کرده پیش سلطان فرستاد. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص 381). چندان غلام و زر و سیم و نعمت هیچ او را سود نداشت . (تاریخ بیهقی ).
گر تمتع نباشد از زر و سیم
چه زر و سیم و چه سفال و حجر.
ابن یمین .
-غلام زر ; غلام به زر خریده . زرخرید. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا):
کدام شمس بود، شمس زرگر آنکه بود
غلام زر بر او شمس آسمان بلند.
سوزنی (یادداشت ایضاً).
-امثال :
زر از معدن به کان کندن برآید ، نظیر: مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد. رجوع به امثال و حکم دهخدا (از تو حرکت ...) شود.
زر بر سر پولاد نهی نرم شود . (آنندراج ); کنایه از آن است که زر قویترین راه حل مشکلات است و سخت ترین کسان را تسلیم می سازد. رجوع به ای زر تو خدا... در امثال و حکم دهخدا شود.
زر به جهنم برد ، نظیر:زر به کشتن دهد. کنایه از پایان زشت حرص و گردآوری زر و مال است .
زر پاک از محک نمی ترسد ، نظیر: زر پاک از محک چه دارد باک . زر خالص است و باک نمی دارد از محک ... (امثال و حکم دهخدا ج 2 ص 903).
زر پیش زر می رود . (آنندراج )، نظیر: روغن روی روغن می رود، بلغور خشک ماند.
زر زر کشد . (امثال و حکم دهخدا); کنایه از آن است که مال و ثروت بیشتر نصیب ثروتمندان می شود.
زر دادن و دردسر خریدن ، نظیر: تره خریدم قاتق نانم بشود قاتل جانم شد. (از امثال و حکم دهخدا ج 2 ص 905).
زر، دوست بسیار دارد ، نظیر: زر بر سر پولاد نهی ...
زر را دشمن گیر تا مردمان ترا دوست گیرند . (از امثال و حکم دهخدا ج 2 ص 904).
زر را دوست بسیار است و زردار رادشمن بسیار . (از امثال و حکم ج 2 ص 905).
زر سفید «؟ » برای روز سیاه است ،نظیر: پول سفید برای روز سیاه خوب است . (از امثال وحکم ج 2 ص 905).
زر فکندن و پشیز گرفتن ، نظیر: خردادن و خیار ستدن . کلند به امید سوزن گم کردن . ده فروختن و در دیه دیگری کدخدا شدن . (از امثال و حکم ج 2ص 905).
زر کار کند مرد لاف زند . (آنندراج ). رجوع به ای زر تو خدا... در امثال و حکم دهخدا شود.
زر محک مردم بدگوهراست .
امیرخسرو (از امثال و حکم دهخدا ج 2 ص 905).
زر و فرج استر ، گویا در قدیم این عضو استر راقفل زرین می زده اند و شعرا چون تعبیری ، مثلی مکرر بدان تمثل کرده اند:
خواجگان دولت از محصول مال خشک ریش
طوق اسب و حلقه معلوم استر کرده اند.
سنائی .
با قفل زر است فرج استر
با مهره لعل گردن خر.
خاقانی (از امثال و حکم دهخدا ج 2 ص 906).
زر هرچه که بیشتر بلا بیش ، نظیر: هرکه بامش بیش برفش بیشتر.
زری که پاک شد از امتحان چه غم دارد ، نظیر: آن را که حساب پاک است از محاسبه چه باک است یا زر پاک از محک ...
* توسعاً قیمت . بها. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا):
وآن زر از تو بازخواهد آنک تا اکنون از او
چو غری خوردی همی و طایفی و لیولنگ.
غمناک (از لغت فرس چ دبیرسیاقی ص 111).
* مردم پیر فرتوت را نیز گفته اند عموماً خواه مرد باشد و خواه زن . (برهان ) (از غیاث اللغات ). پیر کهن گشته . (لغت فرس چ دبیرسیاقی ص 114) (از اوبهی ) (از شرفنامه منیری ) (از جهانگیری ). پیرمرد و پیرزن . (ناظم الاطباء). مرد پیر فرتوت را نیز گفته اند. (آنندراج ). پیر. (فرهنگ رشیدی ). هندی باستان «جرنت »
همی نوبهار آید و تیر ماه
جهان گاه برنا شود گاه زر
دقیقی .
تا که گیتی ز گردش خورشید
گاه باشد جوان و گاهی زر
رستم عدل زال سان بادا
بنده درگه تو از پی زر.
شمس فخری (از جهانگیری ).
* پیر سفیدموی سرخ رنگ را گویند خصوصاً و پدر رستم را از این جهت زال زر گفتندی که با رنگ سرخ و موی سپید از مادر متولد شده بود. (برهان ). لقب زال بوده بهمین مناسبت که بسبب سپیدی مو، پیر مینموده . (آنندراج ). پدر رستم را زال زر از آن گفتند که از مادر سپیدموی زاد. (لغت فرس چ دبیرسیاقی ص 114) (از جهانگیری ) (از شرفنامه منیری ). پیرمرد سفیدموی سرخ رنگ. (ناظم الاطباء).* مخفف زرد. (برهان ) (از فرهنگ فارسی معین ) (غیاث اللغات ):
هر نگاری که زر بود بدنش
لاجوردی رزند پیرهنش .
نظامی .
* (اصطلاح تصوف ) ریاضت و مجاهده را گویند. (از کشاف اصطلاحات الفنون ).* مزید موخر امکنه : چیزر. تیزر. شیزر. خازر. جازر. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
[ز]
{ا}
ازگیل . (در طوالش ). رجوع به ازگیل شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به جنگل شناسی ساعی ج 2 ص 235 شود.
{ا}
ازگیل . (در طوالش ). رجوع به ازگیل شود. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا). رجوع به جنگل شناسی ساعی ج 2 ص 235 شود.
[زَرر]
{ع مص}
گویک بستن پیراهن را. (منتهی الارب ) (آنندراج ) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). افکندن یا انداختن یا بستن دگمه و گویک گریبان . (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).* راندن .(تاج المصادر بیهقی ) (ناظم الاطباء) (آنندراج ) (از اقرب الموارد). راندن و دور کردن سپاه را با شمشیر. (ناظم الاطباء).* نیزه زدن . (منتهی الارب ) (آنندراج ) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).* موی برکندن . (منتهی الارب ) (آنندراج ) (از اقرب الموارد). برکندن پشم و مانند آن را. (ناظم الاطباء).* دندان گرفتن . (تاج المصادر بیهقی ).گزیدن به دندان . (منتهی الارب ) (آنندراج ) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).* تنگ کردن هردو چشم .* سخت گرد آوردن . (منتهی الارب ) (آنندراج ) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).* نگریستن یا حرکت دادن متاع را. (منتهی الارب ) (آنندراج ). تکان دادن متاع را. (ناظم الاطباء). نگریستن متاع را. (از اقرب الموارد). والفعل من نصر. (منتهی الارب ).* زیاد شدن عقل . (منتهی الارب ) (آنندراج ) (ناظم الاطباء). زیاد شدن عقل و تجارب مرد. (از اقرب الموارد).* (از باب سمع) زبر دستی کردن و تعدی کردن فلان بر خصم خود. (ناظم الاطباء). تعدی کردن بر خصم . (از اقرب الموارد).* عاقل گردیدن زید پس از آنکه حماقت داشت . (ناظم الاطباء). عاقل شدن بعد گولی و حمق. (از اقرب الموارد).
{ع مص}
گویک بستن پیراهن را. (منتهی الارب ) (آنندراج ) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). افکندن یا انداختن یا بستن دگمه و گویک گریبان . (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).* راندن .(تاج المصادر بیهقی ) (ناظم الاطباء) (آنندراج ) (از اقرب الموارد). راندن و دور کردن سپاه را با شمشیر. (ناظم الاطباء).* نیزه زدن . (منتهی الارب ) (آنندراج ) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).* موی برکندن . (منتهی الارب ) (آنندراج ) (از اقرب الموارد). برکندن پشم و مانند آن را. (ناظم الاطباء).* دندان گرفتن . (تاج المصادر بیهقی ).گزیدن به دندان . (منتهی الارب ) (آنندراج ) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).* تنگ کردن هردو چشم .* سخت گرد آوردن . (منتهی الارب ) (آنندراج ) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).* نگریستن یا حرکت دادن متاع را. (منتهی الارب ) (آنندراج ). تکان دادن متاع را. (ناظم الاطباء). نگریستن متاع را. (از اقرب الموارد). والفعل من نصر. (منتهی الارب ).* زیاد شدن عقل . (منتهی الارب ) (آنندراج ) (ناظم الاطباء). زیاد شدن عقل و تجارب مرد. (از اقرب الموارد).* (از باب سمع) زبر دستی کردن و تعدی کردن فلان بر خصم خود. (ناظم الاطباء). تعدی کردن بر خصم . (از اقرب الموارد).* عاقل گردیدن زید پس از آنکه حماقت داشت . (ناظم الاطباء). عاقل شدن بعد گولی و حمق. (از اقرب الموارد).
[زرر]
{ع ا}
گویک گریبان و جز آن . ج ، ازرار و زرور. (منتهی الارب ) (آنندراج ) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و فی المثل : الزم من زر لعروة. (اقرب الموارد).* تخم مرغ . (منتهی الارب ) (آنندراج ) (ناظم الاطباء). بیضه . تخم . (یادداشت بخط مرحوم دهخدا): زرالحجلة; تخم کبک . (دمیری ج 1 ص 206، یادداشت ایضاً).* استخوانکی است زیر قلب و آن عماد و قوام اوست . (منتهی الارب ) (آنندراج ) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).* مغاکچه ای که در آن کناره شانه از سر بازو می گردد. (منتهی الارب ) (آنندراج ). مغاکچه ای در استخوان کتف که سر بازو در آن می گردد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).* کناره سرسرین که در مغاکچه است . (منتهی الارب ) (آنندراج ). مغاکچه ورک که در آن سر استخوان ران می گردد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).* چوبی است از چوبهای خیمه . (منتهی الارب ) (آنندراج ) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).* تیزی تیغ. (منتهی الارب ) (آنندراج ) (ناظم الاطباء). حد شمشیر. (ازاقرب الموارد).* گویند: انه لزرمن ازرارها; یعنی او نیکو چراننده شتران است . (منتهی الارب )(از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).* زرالدین ; قوام دین . (منتهی الارب ) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).* گویند: هو زرمال ; یعنی او ماهر و داناست به مصلحت شتران . (منتهی الارب ) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).* گویند: جاء فلان بزره ; یعنی او به تن خویش آمد. (از اقرب الموارد). و منه : اعطانی الشی َ بزرّه; کما تقول برّمته . (اقرب الموارد).* زرالورد; غنچه گل یا ثمر آن است یا چیزی است که بعد از ریختن برگ گل باقی ماند. (منتهی الارب ) (ناظم الاطباء) (آنندراج ).
{ع ا}
گویک گریبان و جز آن . ج ، ازرار و زرور. (منتهی الارب ) (آنندراج ) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد). و فی المثل : الزم من زر لعروة. (اقرب الموارد).* تخم مرغ . (منتهی الارب ) (آنندراج ) (ناظم الاطباء). بیضه . تخم . (یادداشت بخط مرحوم دهخدا): زرالحجلة; تخم کبک . (دمیری ج 1 ص 206، یادداشت ایضاً).* استخوانکی است زیر قلب و آن عماد و قوام اوست . (منتهی الارب ) (آنندراج ) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).* مغاکچه ای که در آن کناره شانه از سر بازو می گردد. (منتهی الارب ) (آنندراج ). مغاکچه ای در استخوان کتف که سر بازو در آن می گردد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).* کناره سرسرین که در مغاکچه است . (منتهی الارب ) (آنندراج ). مغاکچه ورک که در آن سر استخوان ران می گردد. (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).* چوبی است از چوبهای خیمه . (منتهی الارب ) (آنندراج ) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).* تیزی تیغ. (منتهی الارب ) (آنندراج ) (ناظم الاطباء). حد شمشیر. (ازاقرب الموارد).* گویند: انه لزرمن ازرارها; یعنی او نیکو چراننده شتران است . (منتهی الارب )(از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).* زرالدین ; قوام دین . (منتهی الارب ) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).* گویند: هو زرمال ; یعنی او ماهر و داناست به مصلحت شتران . (منتهی الارب ) (از ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).* گویند: جاء فلان بزره ; یعنی او به تن خویش آمد. (از اقرب الموارد). و منه : اعطانی الشی َ بزرّه; کما تقول برّمته . (اقرب الموارد).* زرالورد; غنچه گل یا ثمر آن است یا چیزی است که بعد از ریختن برگ گل باقی ماند. (منتهی الارب ) (ناظم الاطباء) (آنندراج ).
[زَ]
{اخ}
نام پدر رستم . (اوبهی ). بمعنی زال که پدر رستم بود. (غیاث اللغات ). لقب پدر رستم . (فرهنگ رشیدی ):
چو زال زر این داستانها بگفت
تهمتن زمین را بمژگان برفت .
یکی آفرین خواند بر زال زر
که ای پهلوان جهان سربسر.
میان بتکده استاده و سلیح بدست
چو روز جنگ میان مصاف رستم زر
خنجر بیست منی گرزه پنجاه منی
کس چنو کار نبسته ست بجز رستم زر.
نیاید آنچه ز نوک قلم پدید آید
ز تیغ و خنجر افراسیاب و رستم زر.
گاه برهان کفایت نی زرین تن او
بهم اندرشکند نیزه زال زر سام .
{اخ}
نام پدر رستم . (اوبهی ). بمعنی زال که پدر رستم بود. (غیاث اللغات ). لقب پدر رستم . (فرهنگ رشیدی ):
چو زال زر این داستانها بگفت
تهمتن زمین را بمژگان برفت .
فردوسی .
یکی آفرین خواند بر زال زر
که ای پهلوان جهان سربسر.
فردوسی .
میان بتکده استاده و سلیح بدست
چو روز جنگ میان مصاف رستم زر
فرخی .
خنجر بیست منی گرزه پنجاه منی
کس چنو کار نبسته ست بجز رستم زر.
فرخی .
نیاید آنچه ز نوک قلم پدید آید
ز تیغ و خنجر افراسیاب و رستم زر.
فرخی .
گاه برهان کفایت نی زرین تن او
بهم اندرشکند نیزه زال زر سام .
سوزنی (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
[زرر]
{اخ}
نام یکی از دو ستاره هنعه . (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
{اخ}
نام یکی از دو ستاره هنعه . (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
{اخ}
دهی است از دهستان جاسب که در بخش دلیجان شهرستان محلات ، واقع است و 612 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).
دهی است از دهستان جاسب که در بخش دلیجان شهرستان محلات ، واقع است و 612 تن سکنه دارد. (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1).
[زرر]
{اخ}
ابن حبیش بن حباشة اوس اسدی . ابومریم که بسال 83 ه' . ق. درگذشت ، از تابعان بود. رجوع به ابومریم در همین لغت نامه و اعلام زرکلی شود.
{اخ}
ابن حبیش بن حباشة اوس اسدی . ابومریم که بسال 83 ه' . ق. درگذشت ، از تابعان بود. رجوع به ابومریم در همین لغت نامه و اعلام زرکلی شود.
